Çin, 6.5 Trilyon Dolarlık Küresel Üretimi Tehlikeye Atabilir
Otomotivden Savunmaya Birçok Sektör Etkilenebilir
Nadir toprak elementleri, otomobillerden uçaklara, elektronik aletlerden silahlara kadar geniş bir yelpazede kullanılan 17 metal içeriyor. Bu elementler, az miktarlarda dahi olsa birçok gelişmiş teknoloji ürününün üretiminde hayati öneme sahip.
Çin, dünya üzerindeki en büyük nadir toprak elementi (NTE) üreticisi olarak öne çıkıyor. Pekin yönetimi, Ekim 2025 itibarıyla ihracat kontrolünü, yeni malzeme kategorilerini kapsayacak şekilde genişletecek ve ek lisans gereklilikleri getirecek. Bunun yanı sıra uygulama için yürürlüğe girmesi bir yıl ertelenecek. Ancak IEA, ertelemenin tedarik zincirlerindeki kırılganlığı azaltmadığını vurguluyor.
IEA’nın belirttiğine göre, bu ihracat kontrollerinin tam olarak uygulanması durumunda otomotiv, yüksek teknoloji, savunma ve enerji alanlarındaki yaklaşık 6,5 trilyon dolarlık üretim ciddi şekilde etkilenecek. Ekonomik etkinin yarısının ise ABD ve Avrupa’da hissedileceği ifade ediliyor.
Rapor NTE’lere odaklanmış olmasına rağmen, Çin’in elektrikli araç bataryalarında kullanılan grafit hakkında planladığı ihracat kısıtlamalarının da önemli etkileri olabileceği belirtiliyor.
IEA’nın hesaplamalarına göre, batarya sınıfı grafit ticareti tamamen aksadığı takdirde, Çin dışındaki 300 milyar dolardan fazla yıllık üretim riske girebilir. Bu durum, özellikle elektrikli araç, enerji depolama sistemleri ve batarya üretimini olumsuz yönde etkileyebilir. Çin, işlenmiş grafit üretiminin yüzde 90’ından fazlasını yapıyor.
Kritik Minerallerde Çin Hakimiyeti
Rapora göre, kritik minerallerin işlenmesinde global bağımlılık halen çok yüksek. Nadir toprak elementleri hariç tutularak, Çin’in işleme kapasitesindeki payı 2023 yılında %70 iken 2025’te %72’ye çıkacak. Endonezya ise nikel rafinasyonunda lider konumunu sürdürüyor.
Enerji dönüşümünde kullanılan rafine minerallerin artışının son iki yılda dörtte üçünden fazlası Çin ve Endonezya kaynaklı oldu. Aynı dönemde Çin’in ihracat kontrolleri 2023’e kıyasla üç katına çıkmış durumda.
Pekin yönetimi, Nisan 2025’te yedi ağır nadir toprak elementine ihracat kontrolü getirdiğinde bazı otomobil üreticileri üretimlerini azaltmak veya geçici olarak durdurmak zorunda kaldı. Ayrıca, Çin menşeli nadir toprak elementleri veya Çin teknolojisi kullanılarak üretilen yabancı ürünlere yönelik yeni kısıtlamalar önerildi. Bu düzenlemeler Kasım 2026’ya kadar ertelense de IEA, hala risklerin sürdüğünü vurguluyor.
Bunun yanında, Çin, grafit anot malzemeleri, batarya katotları, üretim teknolojileri ve üretim ekipmanlarına yönelik kontroller getirdi. Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin kobalt kotaları, Zimbabve’nin lityum ve Mozambik’in grafit politikaları da kritik minerallerde ticaret kısıtlamalarının artmakta olduğunu gösteriyor.
Fiyatlar Yükselirken Yatırımlar Duraksadı
Rapora göre, 2025 ve 2026’nın başlarında kritik mineral fiyatları yeniden yükselmeye başladı. Ocak 2025-Nisan 2026 döneminde alüminyum, bakır ve kalay fiyatları yaklaşık %33 oranında artarken, lityum fiyatları iki katından fazla yükseldi. Kobalt fiyatları yaklaşık %130 artış gösterdi.
Tungsten fiyatları altı katına fırladı, Avrupa’da galyum ve ağır nadir toprak elementlerinin fiyatı ise Çin iç piyasasının yaklaşık beş katına çıktı. Germanyum fiyatları ise Çin seviyesinin yaklaşık üç katı olarak kaydedildi.
Buna rağmen, kritik mineral yatırımları 2025’te %9 azalarak uzun süreli büyüme eğilimini sonlandırdı. Batarya metallerine yönelik sermaye harcamaları %20’den fazla, lityum şirketlerinin yatırımları ise %40 düştü.
Öte yandan, bakır yatırımları, elektrik şebekeleri, elektrifikasyon ve dijital altyapı taleplerinin artması nedeniyle %8 arttı. IEA, bakır arzının 2035 yılına kadar talebin gerisinde kalacağını ve açığın toplam talebin yaklaşık %25’ine
Çin, Sarsılmaz Hakim Olmadığını Gösteriyor
Çin’in ağır hakimiyeti karşısında Batılı ülkeler, son yıllarda alternatif kritik mineral tedarik zincirleri oluşturmaya çabalıyor. Bu bağlamda, gelişmiş ekonomilerdeki kritik mineral projelerine yönelik kamu finansmanı taahhütleri 2023-2025 döneminde dört kat artarak 65 milyar dolara ulaştı.
ABD ve Malezya’daki yeni nadir toprak rafineri projelerinin devreye girmesiyle Çin’in global nadir toprak işleme pazarındaki payı, 2023’teki %90‘dan geçen yıl %85’e düştü. Planlanan projelerin zamanında tamamlanması durumunda bu oranın 2035 yılına kadar %70’e gerileyeceği tahmin ediliyor.
Çözüm Sadece Yeni Madenler Açmak Değil
IEA’ya göre, tedarik zincirlerini çeşitlendirmek için sadece madencilik yatırımları yeterli değil. Bunun yanı sıra, rafineri ve üretim kapasitesinin de artırılması gerekiyor. Rapor, 2035 yılına kadar planlanan nadir toprak rafineri kapasitesinin beklenen maden üretiminin üçte ikisini işleyebileceğini belirtse de, mıknatıs üretim kapasitesinin bunun sadece üçte birini karşılayabileceğini ifade ediyor. Batarya katodu üretim kapasitesi ise öngörülen lityum üretiminin yaklaşık üçte birini karşılayacak durumda kalacak.
Rapora göre, baskın üretici ülkeler dışındaki projelerde yatırım maliyetleri %20 ila %150’nin üzerinde, işletme maliyetleri ise ortalama %50 daha yüksek. Ayrıca, teknoloji, ekipman, altyapı, kalifiye iş gücü ve uzun izin süreçleri de büyük engeller olarak öne çıkıyor. Galyum, mıknatıs türü nadir toprak elementleri, itriyum, grafit, tungsten, tellüryum, kobalt ve germanyum, en kırılgan mineraller arasında sayılıyor.
Ajansına göre, nadir toprak mıknatısı tedarik zincirlerini çeşitlendirmek için önümüzdeki 10 yılda yaklaşık 60 milyar dolara, yüksek riskli 11 kritik mineral için de stratejik stok oluşturmak adına yıllık 900 milyon dollarsaltında bir kaynağa ihtiyaç duyulacak.
IEA’ya göre, kritik mineraller ortalama bir elektrikli aracın maliyetinin yalnızca %3’ünü, nadir toprak elementleri ise %1’den daha azını oluşturmakta. Bu nedenle nadir toprak fiyatlarının üç katına çıkması bile, bir elektrikli aracın maliyetini yalnızca yaklaşık %0,1 arttırmaktadır. Ajansa göre, asıl risk fiyat artışı değil, tedariğin kesintiye uğraması. Zira maliyetteki payı düşük olan bu minerallerin tedarik edilememesi, otomotiv başta olmak üzere birçok sektörde üretimin durmasına yol açabilmektedir.
Kaynakça
https://www.reuters.com/business/autos-transportation/chinas-rare-earth-curbs-endanger-65-trillion-western-industry-iea-says-2026-07-16/
https://www.iea.org/reports/global-critical-minerals-outlook-2026
