Daha Önce Görülmemiş En Büyük Kara Delik Parlaması Tespit Edildi
Parlama, Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü (Caltech) tarafından gerçekleştirilen Zwicky Transient Facility (ZTF) gözlemleri sırasında keşfedildi. Olay, J2245+3743 olarak adlandırılan aktif bir galaksi çekirdeğinde (AGN) gerçekleşti. Bu galaksinin merkezi, Dünya’dan 10 milyar ışık yılı uzaklıkta ve devasa bir süper kütleli kara delik barındırıyor.
Dev kara delik, dev bir yıldızı yutuyor
Genellikle bu tür kara delikler, etraflarındaki gaz ve tozu içlerine çekerek “yığılma diski” adı verilen düzlem yapıda birikim oluşturur. Ancak bu seferki parlama farklı bir nedene dayanıyordu. Bilim insanlarına göre, Güneş’in 500 milyon katı30 Güneş kütlesindeki büyük bir yıldız, kara deliğin güçlü yerçekimi etkisiyle parçalanarak yutulmaya başlandı. Bu tür olaylara gelgitsel bozulma olayı (tidal disruption event, TDE) denir.
Öte yandan parlama ilk olarak 2018 yılında fark edildi. Birkaç ay içerisinde parlaklığı 40 kat arttı ve zirve noktasında daha önce gözlemlenen tüm kara delik parlamalarından 30 kat daha güçlü hale geldi. Bu süreçte yayılan enerji miktarı 10 trilyon Güneş’in enerjisine eşdeğerdi.
Parlama hala sönümlenme aşamasında. Bu durum, kara deliğin yıldızı yutma sürecinin devam ettiğini göstermektedir. Bu devasa olayı incelemeyi kolaylaştıran bir diğer faktör ise kozmolojik zaman genişlemesidir (time dilation). Kara deliğe yakın bölgelerde yerçekimi o kadar güçlüdür ki, zaman dışarıya göre daha yavaş akmaktadır. Bilim insanlarına göre buradaki 7 yıl, orada yalnızca 2 yıl olarak geçiyor. Dolayısıyla olayı adeta dörtte bir hızda gözlemliyoruz.
Benzer olayların sayısı fazla olabilir
Bilim insanları şimdiye dek yaklaşık 100 TDE tespit etti; ancak bunların çoğu aktif galaksi çekirdeklerinde gerçekleşmemiştir. Çünkü kara deliğin etrafındaki doğal parlamalar bu tür olayları gizleyebilir. Ancak J2245+3743’teki olağanüstü büyüklük bu parlamayı diğerlerinden ayıran bir özellik taşıyor.
Araştırma ekibi, 2023 yılında Hawaii’de bulunan W. M. Keck Gözlemevi verilerini incelediğinde olayın gerçek doğası ortaya çıktı. NASA’nın artık emekli olmuş olan Wide-field Infrared Survey Explorer (WISE) uydusundan elde edilen veriler, enerjinin yalnızca Dünya’ya doğru yönelmiş bir jet olmadığını, her yöne eşit şekilde yayıldığını doğruladı. Ayrıca bir süpernova parlaması olasılığı da tamamen dışlandı.
Bu keşif, evrende benzer güçte çok sayıda olayın gizli olabileceğini gösteriyor. ZTF ekibi, geçmişteki gözlemleri yeniden tarayarak benzer parlamaları bulmayı planlamakta. Ayrıca yakında faaliyete geçecek Vera C. Rubin Gözlemevi de olağanüstü parlak TDE’leri tespit etme potansiyeline sahiptir.
Kaynakça
https://www.space.com/astronomy/black-holes/scientists-detect-biggest-black-hole-flare-ever-seen-with-the-power-of-10-trillion-suns
https://www.caltech.edu/about/news/black-hole-flare-is-biggest-and-most-distant-seen
